Wassily Kandinsky

Η Πνευματική Επανάσταση της Αφαίρεσης και η Γεωμετρία της Ψυχής

Για τον βαθύ γνώστη της ιστορίας της τέχνης, ο Wassily Kandinsky (1866–1944) δεν είναι απλώς ο "πατέρας της αφαίρεσης", αλλά ο θεωρητικός που επαναπροσδιόρισε τη ζωγραφική ως μια μεταφυσική πράξη. Η μετάβασή του από την παραστατικότητα στην καθαρή φόρμα δεν υπήρξε μια τυχαία αισθητική επιλογή, αλλά μια συνειδητή απόπειρα να απελευθερωθεί το πνεύμα από τα δεσμά του υλικού κόσμου.

1. Η Σημειολογία του Χρώματος και η Συναισθησία

Η προσέγγιση του Kandinsky βασίστηκε σε μια σπάνια νευρολογική ιδιότητα: τη συναισθησία. Για τον Kandinsky, οι ήχοι είχαν χρώματα και τα χρώματα είχαν ήχους. Στο θεμελιώδες έργο του, Για το Πνευματικό στην Τέχνη (1911), ανέπτυξε μια περίπλοκη θεωρία όπου το χρώμα λειτουργεί ως ένα πληκτρολόγιο που δονεί την ανθρώπινη ψυχή.

• Το Μπλε: Συνδέεται με την πνευματικότητα, την ηρεμία και το βάθος, παραπέμποντας στον ήχο του τσέλου ή του οργάνου.

• Το Κίτρινο: Αντιπροσωπεύει την επίγεια ενέργεια, την ένταση, και μπορεί να γίνει ενοχλητικό όπως ο ήχος μιας τραχιάς σάλπιγγας.

• Η Κόκκινη Δόνηση: Μια δύναμη αυτοπεποίθησης και πάθους, παρόμοια με τους ήχους της τούμπας.

2. Από τον "Γαλάζιο Καβαλάρη" στην Απόλυτη Αφαίρεση

Η ίδρυση της ομάδας Der Blaue Reiter (Ο Γαλάζιος Καβαλάρης) στο Μόναχο το 1911 σηματοδότησε τη ρήξη με τον ακαδημαϊσμό. Μαζί με τον Franz Marc, ο Kandinsky αναζήτησε μια "εσωτερική αναγκαιότητα" στην τέχνη. Η περίφημη σειρά των Συνθέσεων (Compositions) αποτελεί το απόγειο αυτής της περιόδου.

Στην Σύνθεση VII (1913), ο Kandinsky καταργεί κάθε ίχνος αντικειμένου. Η εικόνα γίνεται ένας "οπτικός θόρυβος" που απαιτεί από τον θεατή να σταματήσει να "διαβάζει" και να αρχίσει να "αισθάνεται". Η αφαίρεση εδώ λειτουργεί ως μια συμπαντική γλώσσα που ξεπερνά τα εθνικά και πολιτισμικά σύνορα.

3. Η Περίοδος του Bauhaus: Η Γεωμετρία της Λογικής

Όταν ο Kandinsky εντάχθηκε στο δυναμικό του Bauhaus το 1922, η τέχνη του μεταλλάχθηκε. Υπό την επήρεια του ρωσικού κονστρουκτιβισμού και του ορθολογισμού της σχολής, οι οργανικές του φόρμες έδωσαν τη θέση τους σε αυστηρά γεωμετρικά σχήματα: κύκλους, τρίγωνα και ευθείες γραμμές.

Στο βιβλίο του Σημείο και Γραμμή στο Επίπεδο (1926), ανέλυσε τη γραμματική της οπτικής γλώσσας.

• Το Σημείο είναι η πρωταρχική σιωπή.

• Η Γραμμή είναι η δύναμη που εφαρμόζεται πάνω στο σημείο, μετατρέποντας τη στατικότητα σε κίνηση.

• Το Επίπεδο είναι ο φορέας που φιλοξενεί αυτή την κοσμική σύγκρουση δυνάμεων.

4. Η Σύνθεση των Τεχνών και το Gesamtkunstwerk

Ο Kandinsky οραματίστηκε τη ζωγραφική ως μια "μουσική των χρωμάτων". Η συνεργασία του με τον Arnold Schoenberg είναι ιστορικής σημασίας. Η ατονική μουσική του Schoenberg βρήκε το εικαστικό της ανάλογο στις μη-αναπαραστατικές επιφάνειες του Kandinsky.

Η ιδέα του για το Gesamtkunstwerk εκφράστηκε μέσα από το πειραματικό θεατρικό έργο Der gelbe Klang (Ο Κίτρινος Ήχος), όπου το φως, η κίνηση και η μουσική αλληλεπιδρούν χωρίς να ακολουθούν μια γραμμική αφήγηση. Ήταν μια απόπειρα να δημιουργηθεί μια "συνολική πνευματική εμπειρία" που θα ανύψωνε τον άνθρωπο πέρα από την υλική καθημερινότητα.

5. Η Ύστερη Περίοδος στο Παρίσι: Οι Βιομορφικές Φόρμες

Μετά το κλείσιμο του Bauhaus από τους Ναζί, ο Kandinsky κατέφυγε στο Παρίσι. Εκεί, η αυστηρή γεωμετρία υποχώρησε μπροστά σε μια νέα "βιομορφική" αισθητική. Σχήματα που θυμίζουν μικροσκοπικούς οργανισμούς, αμοιβάδες και έμβρυα άρχισαν να κατοικούν τους πίνακές του (π.χ. Sky Blue, 1940). Αυτή η περίοδος αντανακλά μια επιστροφή στην οργανική ζωή, μια συμφιλίωση με τον φυσικό κόσμο μέσα από το πρίσμα της αφαίρεσης.

6. Κληρονομιά και Σημειολογική Επίδραση

Η επίδραση του Kandinsky στον Αφηρημένο Εξπρεσιονισμό (Pollock, Rothko) και τη σύγχρονη εικαστική σκέψη είναι ανυπολόγιστη. Κατέρριψε το δόγμα ότι η τέχνη πρέπει να "μοιάζει" με κάτι. Αντίθετα, απέδειξε ότι η τέχνη είναι κάτι από μόνη της: μια αυτοτελής πραγματικότητα.

Για τον προχωρημένο αναγνώστη, το έργο του Kandinsky παραμένει μια ανοιχτή πρόκληση. Μας καλεί να αναρωτηθούμε: μπορεί μια εικόνα να είναι ηθική; Μπορεί το χρώμα να είναι μια προσευχή; Στον αιώνα της εικόνας και της ψηφιακής υπερπληροφόρησης, η αναζήτηση της "εσωτερικής αναγκαιότητας" του Kandinsky παραμένει το πιο ριζοσπαστικό αντίδοτο στον αισθητικό κυνισμό.

Βιβλιογραφικές Αναφορές

• Kandinsky, W. (1911). Concerning the Spiritual in Art.

• Kandinsky, W. (1926). Point and Line to Plane.

• Lindsay, K. & Vergo, P. (1994). Kandinsky: Complete Writings on Art. Da Capo Press.

• Düchting, H. (2000). Wassily Kandinsky: 1866-1944: A Revolution in Painting. Taschen.